Ochrona mozaiki siedlisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt w Kampinoskim Parku Narodowym

Przedmiotowe przedsięwzięcie finansowane jest ze środków pomocowych w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020, oś priorytetowa: II. Ochrona środowiska, w tym adaptacja do zmian klimatu, działanie: 2.4 Ochrona przyrody i edukacja ekologiczna.

Termin realizacji zadań projektu (okres kwalifikowalności wydatków) rozpoczyna się 01.09.2017 r. i kończy się w dniu 31.12.2021 r.

Wartość projektu wynosi 11 468 401,00 zł (100% wydatki kwalifikowalne). Środki unijne stanowią 85% wartości przedsięwzięcia (9 748 140,85 zł), pozostałe 15% (1 720 260,15 zł) to środki krajowe. Wielkość finansowania jest jedną z największych przyznanych polskim parkom narodowym.

Celem strategicznym przedsięwzięcia jest zachowanie i poprawa stanu siedlisk i gatunków związanych z mozaiką ekosystemów powstałą wskutek wielowiekowej, ekstensywnej działalności człowieka w pasach bagiennych Puszczy Kampinoskiej objętej ochroną zarówno w formie parku narodowego, obszaru Natura 2000, jak i będącej rezerwatem biosfery w programie  UNESCO M&B.

Wyznaczone cele szczegółowe to:

1. ochrona kompleksów łąkowych składających się łąk świeżych, wilgotnych, szuwarów, muraw, w tym siedlisk przyrodniczych Natura 2000 i gatunków z nimi związanych,
2. ochrona ekotonów na granicy ekosystemów łąkowych i leśnych (okrajków i oszyjków)  oraz remiz w formie śródpolnych kęp zakrzaczeń i zadrzewień,
3. przeciwdziałanie fragmentacji siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, obejmujące zarówno ekosystemy leśne (np. grądy, łęgi), nieleśne (łąki, szuwary, murawy, zbiorniki wodne) oraz miejsca występowania (stanowiska) rzadkich gatunków, np. piwniczki dla nietoperzy.
   
   

Przedmiotem ochrony projektu będą siedliska i gatunki ptaków związane z mozaiką siedlisk nieleśnych oraz terenami otwartymi, które na skutek zmian zachodzących w rolnictwie mają ograniczony dostęp do miejsc gniazdowych i żerowisk.

Dzięki realizacji zabiegów ochronnych (w tym na gruntach wykupionych a ramach niniejszego projektu) możliwe będzie zachowanie i poprawa stanu następujących siedlisk przyrodniczych i gatunków: muraw ciepłolubnych, łąk świeżych rajgrasowych, łęgów olszowo-jesionowych, grądów subkontynentalnych, bociana czarnego, błotniaka stawowego, orlika krzykliwego, gąsiorka, jarzębatki, lerki, zalotki większej i mopka.

W ramach niniejszego projektu planujemy następujące działania główne:

 

• objęcie koszeniem fragmentów łąk i muraw, które zostaną wykupione w ramach projektu, bądź niedawno zostały wykupione na powierzchni 100 ha,
• odkrzaczanie na powierzchni 5 ha,
• usuwanie gatunków obcych, zarówno drzewiastych, krzewiastych i zielnych na łącznej powierzchni 25 ha,
• ochronę i tworzenie remiz poprzez pozostawianie kęp zakrzaczeń w kompleksach łąkowych, dosadzanie drzew i krzewów, w tym owocowych, szpalerów wierzb, renaturyzacja gruntów po gospodarstwach rolniczych na powierzchni zredukowanej 10 ha,
• ochronę i dostosowanie piwniczek pozostałych po wykupionych gospodarstwach, jako miejsc występowania nietoperzy (planowo 5 piwniczek),
• monitoring zbiorowisk łąkowych i murawowych oraz cenzus błotniaków,
• wykup na cele ochrony przyrody 70 ha gruntów (spośród ok. 400 ha zgłoszonych do Parku do wykupu), przeprowadzenie na nich inwentaryzacji przyrodniczej (pod kątem roślinności, flory, ptaków, porostów), rozbiórki zabudowań i szamb (10 gospodarstw), uprzątnięcie śmieci i wdrożenie działań ochronnych zgodnie z potrzebami zinwentaryzowanych obiektów, elementów przyrodniczych i przedmiotów ochrony,
• działania informacyjne o prowadzonych działaniach i promocja działań wśród lokalnej społeczności, władz samorządowych, młodzieży szkolnej, itp.
• zakup sprzętu niezbędnego do wykonywania i nadzorowania realizowanych działań ochronnych (samochód, ortofotomapa, sprzęt komputerowy, itp.).

Razem planuje się przeprowadzić i zrealizować 33 zadania. Zdecydowana większość planowanych działań ochronnych jest komplementarna do wcześniej prowadzonych na terenie Parku. Ich kontynuacja jest niezwykle istotna by utrzymać efekty uzyskane we wcześniejszych projektach, a także by rozszerzyć sprawdzone działania na nowo nabywane grunty.

Wartość projektu wynosi 11 468 401,00 zł (100% wydatki kwalifikowalne). Środki unijne stanowią 85% wartości przedsięwzięcia (9 748 140,85 zł), pozostałe 15% (1 720 260,15 zł) to środki krajowe.

Obszar realizacji działań przedsięwzięcia pn. "Ochrona mozaiki siedlisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt
w Kampinoskim Parku Narodowym", obejmuje 15 tys. ha i zlokalizowany jest głównie w środkowej i południowej części parku, w obrębie tzw. pasów bagiennych. Na potrzeby realizacji poszczególnych zadań wstępnie określono zasięg działań ochronnych, tj.:

• wykup obejmuje ok. 70 ha nieruchomości zlokalizowanych w obrębie tzw. pasów bagiennych,
• do koszenia przeznaczono ok. 100 ha łąk - na siedliskach Natura 2000 (we wsiach: Adamówek, Mariew, Wólka, Kiścinne, Sowia Wola, Stara Dąbrowa, Nowa Dąbrowa, Górki, Wiejca, Roztoka) oraz po wykupie prywatnych nieruchomości, na których znajdują się gatunki i siedliska chronione w ramach projektu),
• odkrzaczaniem (5 ha) objęte będą stanowiska zalotki większej (Józefów) oraz tereny muraw napiaskowych i utrzymania siedlisk lerki,
• ograniczanie inwazyjnych gatunków roślin zielnych (na 15 ha) - obszar działań pokrywa się z terenami koszonymi, obejmuje "Ławską Górę", a także ekosystemy nieleśne przeznaczone do wykupu,
• ograniczenie inwazji gatunków obcych drzewiastych (10 ha) - przede wszystkim działki wykupione w ramach projektu, a także w rejonie "Mariewskich Łąk" i we wsi Górki,
• wspomaganie naturalnej sukcesji, stref ekotonowych i tworzenie remiz odbywać się będzie głównie na gruntach wykupionych w ramach projektu na powierzchni zredukowanej 10 ha,
• rozbiórki zabudowań - obejmują 10 gospodarstw zlokalizowanych w obrębie tzw. pasów bagiennych i wykupionych ze środków projektu,
• adaptacja piwnic dla nietoperzy (przysposobienie 5 piwnic) w celu ochrony m.in. mopka na obszarze Kampinoskiego Parku Narodowego.

Wartość projektu wynosi 11,47 mln zł. Środki unijne Funduszu Spójności w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (FS-POIiŚ) na lata 2014-2020 (https://www.pois.gov.pl), stanowią 85% wartości przedsięwzięcia (9,75 mln zł). Pozostałe 15% (1,72 mln zł) to środki krajowe (dotacja celowa budżetu państwa na współfinansowanie projektów unijnych i środki własne KPN). Instytucją Wdrażającą jest Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych (http://www.ckps.lasy.gov.pl).

Do dnia 31.12.2019 r. wydano w ramach realizacji zadań projektu 7,78 mln zł, co stanowi blisko 68% wartości całkowitej projektu.

 

Przedsięwzięcie zostało podzielone na 33 zadania. Niektóre z nich zostały już zakończone i zrealizowane. Dotyczy to m.in. zakupu samochodu terenowego do realizacji zadań projektu w terenie (grudzień 2017), zakupu zestawów komputerowych, aparatu fotograficznego i komputera polowego do zarządzania projektem (II kwartał 2018 r.) ortofotomapy parku oraz przede wszystkim działań promujących projekt. W grudniu 2018 r. ze środków projektu wydano kalendarz ścienny (1000 szt.) i broszurę informacyjną „Kampinoski Park Narodowy” (https://www.kampinoski-pn.gov.pl/do-sciagniecia/file/207-broszura-kpn-nowa-2019-r). W marcu 2019 r. wydano najnowszy album poświęcony tematyce parku (nakład 3500 egz.) oraz w tym samym okresie miało miejsce otwarcie wystawy fotograficznej „Mozaika przyrodnicza Puszczy Kampinoskiej”. Realizacja tych dwóch działań zbiegła się z obchodami 60-lecia powstania Kampinoskiego Parku Narodowego.

Na przełomie 2018 i 2019 r. zakupiono materiały w ramach promocji projektów finansowanych ze środków unijnych w Kampinoskim Parku Narodowym. Zakup odbywał się ze środków przedmiotowego przedsięwzięcia oraz ze środków projektu "Czynna ochrona nietoperzy i renaturyzacja siedlisk murawowych w północnej części Łużowej Góry w Kampinoskim Parku Narodowym" (nr projektu: POIS.02.04.00-00-0017/16). Zakupiono m.in. namiot wystawienniczy, grę plenerową, torby płócienne, ubrania (koszulki typu t-shirt i polo, kurtki typu softshell, czapki z daszkiem), odblaski, długopisy, mapy turystyczne, itp. Powyższe materiały cieszyły się ogromnym powodzeniem i stanowiły znakomitą promocję ww. przedsięwzięć unijnych, gdyż niektóre z nich mają nadruki zwierząt chronionych w ramach realizacji ww. projektów.

Powyższe działania informacyjno-promocyjne mają na celu zapoznanie okolicznych mieszkańców i turystów z prowadzonymi działaniami w ramach przedsięwzięć unijnych. Jedną z okazji promowania projektu była organizacja pikniku rodzinnego na polanie Jakubów w Izabelinie w dniu 01.06.2019 r.

Projekt „Ochrona mozaiki siedlisk” był także przedstawiany na antenie TVP2 w ramach promocji projektów finansowanych przez Unię Europejską https://www.kampinoski-pn.gov.pl/aktualnosci/wydarzenia/889-kampinoski-park-narodowy-w-pytanie-na-sniadanie

Prowadzony jest nadal wykup gruntów prywatnych w ramach projektu. Z zakładanych do wykupu w projekcie 70 ha do końca 2019 r. przeprowadzono 31 transakcji kupna-sprzedaży nieruchomości na rzecz parku i wykupiono przeszło 52 ha, w tym 5 gospodarstw zabudowanych za kwotę ok. 6,43 mln zł. Środki unijne stanowią obecnie w parku podstawowe źródło wykupu gruntów prywatnych. Mając na względzie zadeklarowaną ilość dobrowolnych zgłoszeń sprzedaży działek, jest to niestety nadal kropla w morzu potrzeb.

Warto tutaj dodać, że do końca 2019 r. w ramach prowadzonego od 1975 r. „programu wykupów gruntów prywatnych w Kampinoskim Parku Narodowym” z zakładanych ok. 13,5 tys. ha wykupiono na rzecz parku około 11,2 tys. ha (ok. 83% planowanej powierzchni do wykupu).

Grunty wykupione w ramach projektu poddawane są ocenie przyrodniczej. W I kwartale 2019 r. wybrano ekspertów przyrodników, którzy będą prowadzili do końca 2021 r. ekspertyzy pod kątem inwentaryzacji botaniczno-fitosocjologicznej i entomologicznej wykupionych gruntów oraz lichenologicznej i ornitologicznej na wykupionych gospodarstwach rolnych. Prowadzony jest także monitoring zbiorowisk nieleśnych na blisko 100 stanowiskach i cenzus występowania błotniaka stawowego i łąkowego na terenie parku oraz jego otuliny.

Oprócz wykupu gruntów prywatnych kontynuowane są także w projekcie działania ochronne na obszarze tzw. pasów bagiennych KPN, mające na celu zachowanie cennych zbiorowisk przyrodniczych, gatunków flory i fauny związanymi z siedliskami nieleśnymi Kampinoskiego Parku Narodowego. Od 2018 r. na powierzchni około 150 ha prowadzone są koszenia łąk (zarówno ręczne, jak i mechaniczne), ograniczanie występowania zielnych i drzewiastych gatunków inwazyjnych (m.in. nawłoci późnej i kanadyjskiej, rdestowca japońskiego, kolczurki klapowanej, czeremchy amerykańskiej, robinii akacjowej, klonu jesionolistnego, dębu czerwonego, sumaka octowca i in.) oraz prace związane z zachowaniem stref ekotonowych, ochrony krajobrazu, itp.

Powyższe zadania stanowią uzupełnienie czynnych działań ochronnych związanych z zachowaniem ekosystemów nieleśnych, prowadzonych przez park na powierzchni ok. 1300 ha.

W dniu 08.10.2021 r. podpisano w siedzibie Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych aneks nr 5 do umowy o dofinansowanie nr POIS.02.04.00-00-0146/16-00) dla projektu finansowanego ze źródeł unijnych pn. „Ochrona mozaiki siedlisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt w Kampinoskim Parku Narodowym”. Zgodnie z zapisami aneksu wartość całkowita przedsięwzięcia zwiększyła się prawie o 2,8 mln złotych i wynosi obecnie 14,24 mln zł. Środki unijne Funduszu Spójności w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (FS-POIiŚ) na lata 2014-2020 (https://www.pois.gov.pl), stanowią 85% wartości przedsięwzięcia (12,10 mln zł). Pozostałe 15% (2,14 mln zł) to środki krajowe (dotacja celowa budżetu państwa na współfinansowanie projektów unijnych i środki własne Kampinoskiego Parku Narodowego).

Oprócz zwiększenia wartości przedsięwzięcia wydłużono do 31.12.2022 r. (o rok) termin kwalifikowania wydatków w projekcie.

Dzięki dodatkowym funduszom Kampinoski Park Narodowy zamierza wykupić co najmniej 15 ha gruntów, w tym 3 gospodarstwa zabudowane oraz kontynuować działania ochronne na obszarze około 180 ha (głównie działania związane z utrzymaniem ekosystemów nieleśnych w pasach bagiennych KPN oraz usuwanie zielnych i drzewiastych gatunków roślin inwazyjnych). 

Dotychczas w ramach przedsięwzięcia wykupiono około 65 ha, w tym 7 gospodarstw zabudowanych, a stan zaawansowania realizacji zadań projektu wynosi przeszło 90%. Warto tutaj dodać, że środki unijne oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej stanowią obecnie w parku podstawowe źródło wykupu gruntów prywatnych. Mając na względzie zadeklarowaną ilość dobrowolnych zgłoszeń sprzedaży działek, jest to niestety nadal kropla w morzu potrzeb.

W dniu 28.08.2023 r. w siedzibie Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych zastępca dyrektora ds. Instytucji Wdrażającej p. Anna Zawiła-Niedźwiecka oraz dyrektor Kampinoskiego Parku Narodowego (KPN) p. Mirosław Markowski złożyli podpisy na aneksie do umowy nr POIS.02.04.00-00-0146/16-00 dla projektu finansowanego ze źródeł unijnych pn. „Ochrona mozaiki siedlisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt w Kampinoskim Parku Narodowym”.

Zgodnie z zapisami aneksu wartość całkowita przedsięwzięcia zwiększyła się prawie o 3,53 mln złotych i wynosi około 17,76 mln zł. Środki unijne Funduszu Spójności w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (FS-POIiŚ) na lata 2014-2020 (https://www.pois.gov.pl), stanowią 85% wartości przedsięwzięcia (15,10 mln zł). Pozostałe 15% (2,66 mln zł) to środki krajowe (dotacja celowa budżetu państwa na współfinansowanie projektów unijnych i środki własne Kampinoskiego Parku Narodowego).

Oprócz zwiększenia wartości przedsięwzięcia wydłużono do 31.12.2023 r. termin kwalifikowania wydatków w projekcie.

Powyższy projekt trwa od września 2017 r. Główne założenia projektu zostały już wykonane prawie w 90%. Wykupiono m.in. około 84 ha, w tym 10 gospodarstw zabudowanych. Przeprowadzono na powierzchni 170 ha działania ochronne związane z utrzymaniem ekosystemów nieleśnych w pasach bagiennych KPN oraz usuwaniem zielnych i drzewiastych gatunków roślin inwazyjnych). Oprócz tego wykonana została inwentaryzacja przyrodnicza, która pozwoliła na optymalny i właściwy dobór zabiegów ochronnych na obszarze parku narodowego.

Dodatkowe środki pozwolą na kontynuowanie powyższych działań w 2023 r., rozbiórkę około 10 gospodarstw zabudowanych oraz wykupienie blisko 20 ha gruntów prywatnych.